Art. 385⁵ § 1¹ Kodeksu cywilnego został wprowadzony do polskiego systemu prawnego w odpowiedzi na zmieniające się warunki obrotu gospodarczego, rozwój usług cyfrowych oraz potrzebę dostosowania prawa krajowego do standardów wynikających z przepisów Unii Europejskiej. Celem nowelizacji jest doprecyzowanie kryteriów pozwalających ustalić, czy umowa zawierana przez przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną ma charakter „zawodowy” — a zatem jest wyłączona z ochrony konsumenckiej — czy „niezawodowy”, co umożliwia objęcie jej tą właśnie ochroną.
Mechanizm nowego oświadczenia
Zgodnie z nowelizacją Kodeksu cywilnego, jeżeli z treści umowy nie wynika w sposób jednoznaczny, czy maona charakter zawodowy dla osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą, może ona — najpóźniej w chwili zawarcia umowy — złożyć oświadczenie określające charakter tego zobowiązania. Mechanizm ten umożliwia przedsiębiorcy jednoznaczne ustalenie statusu umowy, ograniczającdotychczasowe wątpliwości interpretacyjne. Ponadto, druga strona umowy nie może uzależniać jej zawarcia od złożenia tego oświadczenia.
Czym jest charakter zawodowy?
Nie sposób uznać za zasadne nakładanie na osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarcząobowiązku zachowania tożsamego poziomu staranności oraz wiedzy, jakiego można wymagać od dużych, wyspecjalizowanych podmiotów gospodarczych uczestniczących w obrocie. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których dana czynność prawna nie pozostaje w bezpośrednim związku funkcjonalnym z przedmiotem działalności jednego z kontrahentów, co w oczywisty sposób osłabia jego pozycję kontraktową. W świetle projektowanej nowelizacji kluczowe znaczenie dla oceny, czy dany przedsiębiorca może zostać objęty reżimem ochronnym właściwym konsumentowi, będzie miało ustalenie, czy wykonywana czynność ma dla niego charakter zawodowy. Ustawodawca podkreśla przy tym, że zawodowy charakter czynności należy wywodzić przede wszystkim z rodzaju działalności gospodarczej, ustalanego na podstawie informacji ujawnionych w rejestrze CEIDG.
Oświadczenie a ochrona przed klauzulami abuzywnymi
Jeśli przedsiębiorca będący osobą fizyczną złoży oświadczenie, że umowa nie ma charakteru zawodowego, to do takiej umowy — podobnie jak w przypadku umów konsumenckich — znajdują zastosowanie przepisy dotyczące klauzul abuzywnych, określone w art. 385¹ k.c. i następnych. Oznacza to, że postanowienia wzorców umownych mogą być zostać poddane kontroli, a w razie stwierdzenia naruszeń — uznane za nieważne lub niewiążące dla przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną. W konsekwencji zmniejsza się ryzyko zawarcia przez takiego przedsiębiorcę umowy na niekorzystnych warunkach, bez możliwości skorzystania z przewidzianej ochrony.
Problemy praktyczne i wątpliwości interpretacyjne
Choć mechanizm oświadczenia wydaje się prosty, w praktyce może rodzić trudności interpretacyjne. Nowelizacja nie precyzuje bowiem — przynajmniej na poziomie ogólnym — trybu składania oświadczenia ani sposobujego dokumentowania (w szczególności kwestii formy, dopuszczalnych środków dowodowych czy ewentualnego obowiązku potwierdzeniaprzez drugą stronę). W konsekwencji ciężar dowodu może spoczywać na podmiocie, który będzie chciałwykazać, że umowa została zawarta jako „niezawodowa”. W praktyce może to prowadzić do sporów sądowych, zwłaszcza gdy druga strona zakwestionuje oświadczenie lub będzie twierdzić, że treść umowy wskazujena jej zawodowy charakter. Mechanizm ten może więc z jednej strony zwiększyć bezpieczeństwo obrotu gospodarczego, ograniczyć nadużycia silniejszych kontrahentów oraz zmniejszyć asymetrię stron, z drugiej jednak — rodzi ryzyko konfliktów wynikających z odmiennej oceny statusu zawieranej umowy.
Posumowanie
Nowelizacja Kodeksu cywilnego z 27 listopada 2025 r. stanowi ważny krok w kierunku wzmocnienia ochrony prawnej mikroprzedsiębiorców. Wprowadzenie mechanizmu oświadczenia umożliwia im świadome określenie charakteru zawieranej umowy oraz skorzystanie z ochrony zbliżonej do tej, która przysługuje konsumentów. Praktyczna skuteczność tej regulacji w praktyce będzie jednak zależeć od sposobu jej funkcjonowania w obrocie gospodarczym oraz od kierunku, jaki nada jej orzecznictwo sądowe.
